मुसा

मूसा

प्रकाश आचार्य

 

कैलाशमा शिवको माया पाएको, गणेशको प्यार पाएको मूसो पृथ्विका मानिसलाई के टिक्थ्यो । अरु जीवहरुले जस्तै उसले पनि आफ्नो राज्य विस्तार गर्न लागि सकेको छ । मुसाकर्मको सर्वत्र बयान चल्न थालेको छ । उसका जाति, रङ्ग, आकार क्षमता आदीको अध्ययन अनुन्धान  हुन थालेको छ । मूसाका विषयमा विद्यालय एवं विश्वविद्यालयहरुमा शोधपत्रहरु तयार हुन थालेका छन् । इन्टरनेटहरुमा मूसा माहात्म्य लेखिएको देख्न पाइन्छ ।

मुसाका ६५ जात हुँदारहेछन -wikipedia.org/wiki/Rat_ । शास्त्रीय हिसावले चिनमा १२ प्राणी मध्ये एक जसलाई एक राशि मानिने रहेछ । हिन्दु परम्परामा पनि कार्जे गर्दा पहिलो पूजा पाउने गणेशको  बाहान । खानाको परिकारका रुपमा  केही जातिले विशेष पनि मान्दा रहेछन् । जस्तै भारतको Mishmi संस्कृतिमा , नेपालकै मुसहर समुदायमा । यो मुसा आफैमा सर्प र विरालोको खाना । मुसो Hantavirus infection, Lassa fever को उपचारमा पनि प्रयोग हुने रहेछ । तालिम प्राप्त मुसा -Special African Jiant Pouches rats) ले Landmines समेत पत्ता लगाउँदो रहेछन् -wikipedia.org/wiki/Rat_। बैज्ञानिकहरुले मुसालाई अनुसन्धानमा पनि प्रयोग गर्दा रहेछन् ।

     मुसाका धेरै जात मध्ये न्याउरी मुसा, घरमुसा, डुग्रे मुसा, ठूला ढलमा बस्ने मुसा, छुचुन्द्रा ।  न्याउरीले उति विगार गर्दैन, छुचुन्द्रो फोहोर ज्यादा गर्ने । रङ्गमा हेर्ने हो भने काला, खैरा, सेता, छिरविरे थरी गरीका । बैज्ञानिकहरुले मुसालाई निम्नाअनुसार Specis मा पर्ने उल्लेख गरेका छन् M

Kingdom: Animalia

Class: Mammalia

 Superfamily: Muroidea

 Family: Muridae

 Sub family: Murinae

 Genus: Rattus

 -wikipedia.org/wiki/Rat_.

डुग्रे आकारमा सानो ! भनेर के गर्नु विगार उत्तिकै गर्न सक्ने । घोर्ले ! बढी फोहर नाली मा रमाउने घिन लाग्दो आकारमा विरालै जत्रो । कोहि मुसा निरन्तर छरिए पोखिएको खाने विगार त्यति नगर्ने कोही त खानु भन्दा विगार धेरै । कोही चाँही बाँडी चुँडी भाग लगाएर खाने, कोही एकल काट्टे जति भएपनि नपुग्ने दुला दुला मा थुपारेर राख्ने । तिनले पनि सन्तानको लागि चाहिन्छ भन्ने सोचे होलान नि कस्ता दुरदृष्टी भएका ।

भौतिक रुपमा केहि फाईदा भए पनि गुँणका हिसावले संसार कै टाउको दुखाइ भएको छ मुसा । हाम्रो गाऊँको अहिलेको मुख्य समस्या पनि मुसा ! ! घर होस या खेतवारी । मुसा नियन्त्रण गर्न वडा कार्यालयको र कम्पनीको पनि उद्देश्य त रहेछ तर कहाँको गर्नु । पहिले पहिले मुसाले त्यती दुखः नदिने रहेछन् । यसो पोखीएका छरीका खान्थे रे धेरै उबद्रो गरेको सुनिन्न थियो रे । केही समय देखि यिनिहरुको गतिबिधि बढेको रहेछ । आफु मात्र खाने हो र बाहिरका साथीभाई इष्टमित्रलाई समेत पु¥याउने ।

सुड कस्ता ! एकै छिनमा दुलो छेडेर यता बाट उता उ¥याउने । प्लालै प्लाल पारीसके एक घरबाट अर्को घरमा छिचोलेको छ । घरका झ्याल ढोलाका खापाहरु मुसाका नङग्रा र दाँतले दारेर छिया छिया पारिसकेका, भित्ताहरु समेत प्वालै प्वाल हिङ्ग परिसकेका छन् । छानाबाट समेत बर्षातको पानी तप तप तुहीने भैसकेको छ । पहिले देखिएको भन्दा विल्कुल फरक फुङ्ग उडेका, पँहेला विरुवाका पात, लथालिङ्ग र तहस नहस जमिन भैसकेको थियो । आज बनायो भोलि उस्तै हुन्छ । एक दिन बारिमा दुलो खन्दै गएको, कत्ति व्यवस्थीत रहेछ उनिहरुको बसाई त । पानी पनि नपस्ने गरी बनाएका रहेछन् । छ, सात तल नै बनाएको । अनि बस्नैको लागि हाम्रा घरबाट लुगा काटेर लगेर बनाएका विस्तरा होला तिनका बाक्ला म्याट्रेस । हामै्र घरका खाना खाएर मोटाएर रिस्टपुष्ट जिउ नै फुटला जस्ता राता पिरा छन् । हामि भने रातोदिन मुसाको बिग्विगिले चिन्तित भै दुब्लाउँदै गएका छौ ।

गाऊँ का मुसा देखेर म छक्क पर्छु कान ठाडो पारेर बस्दा रहेछन् । मान्छे आएको कति छिटो पत्तो पाउँछन् । भन्डारबाट लाँदै कता लगेर लुकाउँछन् कता । मुसाले लुकाउन लगेको ठाउँबाटै जम्मा पार्दै बेच्छन रे कम्पनीका सदस्यहरु भन्ने पो हल्ला पनि चलेको छ । मुसा फैलनुमा कम्पनीहरुको ठूलो हात छ । संक्रमित भैसकेका छन् तिनिहरु पनि मुसाबाट । हाम्रो गाऊँमा दुई समुह रहेछ मुसाको, एक रैथाने र अर्को विकासे, दुबै जात आफु आफुमा भेट्यो कि कोड भाषा पो बोल्छन् त । दुबैको गाउँमा आफनो समुहको प्रभुत्वको लागि झगडा पर्ने रहेछ । यी दुई समुह बाहेकका मुसाहरु चाँहि समुह बन्न नसक्ने रहेछन् । सबैलाई ठूलै हुनु पर्ने ।

मुसा नियन्त्रणको विषयका व्यापक चर्चा चलेको छ । गोष्ठी, सेमिनार, तालिम आयोजना हुन्छन् । जसमा मै ज्ञाता हु भन्नेहरुले भाषण पनि गर्छन् । मुसा नियन्त्रण गर्न नियम बनाईयो जसको लागि ठूलै बजेट छुट्टयाइयो । ढोका ढोकामा मुसा निषेध गर्ने स्टीकर पनि टाँसियो । यसै विषयमा विदेशिहरुको समेत चासो देखियो । फाटफुट मुसाहरु नमारिएको पनि हैनन् तर के गर्ने । मार्नको लागि पिठोमा औषधी राखियो, आधुनीक केक राखियो मरेकै हैन !! थाहा पाउँछन् कि के हो खान पनि छाडे । एक दुइवटा लाई त लखेटेर नै मारे गाउँलेले । तिनका सन्तान बढेका बढ्यै । मानिसका अगाडी नै आएर हाकाहाकी खाँदा पनि केहि गर्न सकेनन् । खाने त उनिहरुको अधिकारै जस्तो पो । मुसा मार्न पाईन्न हामिले पनि दुखः गरेरै खाने हो, नियमले दिएको, जातले दिएको पो भन्छन् रे त मुसाहरु ! बस्तीका खेतीपाति मात्र कहाँ हो र पसल, मल, डिपार्टमेन्टलस्टोर, होटल, ग्यारेज सबै तिर भ्याइसके । पत्याएको त छैन १ खानेकुरा लान दुलामा गुडने साधन बानाएका छन् रे त्यसमा राखेर सरर्र्र लान्छन् रे नपत्याउँ कसरी रातारात सबै सकिएको हुन्छ । खाने मात्र हो र घरहरु खन्ने, लुगा काट्ने१ बर्बादै   पा¥यो । मुसाले रोग सार्ने हो कि भन्ने डर त पो लाग्दैछ मलाई । सबैलाई संक्रमित पार्ने प्लेग डरलाग्दो रोग भन्छन् बेलैमा नियन्त्रण नगरे !

असनबाट टाँस्ने ल्याएर मुसो हिन्ने बाटोमा टाँसे । त्यो बाटै हिन्न नै छाडिदियो । मार्न प¥यो भनेर खोर थापेँ कहिलेकाहीँ एक दुईवटा मात्र पर्छ । हुँदा हुँदा खोर भित्र राखेको मासुको डल्लै लिएर बाहिर भागेछ अस्ती त । खोर पो गतिलो भएन कि भनेर डिल्लीबजारबाट ल्याएँ, सुन्धाराबाट ल्याए परेको हैन ।    सर्ब उच्च खाल्को, विशेष खाल्को पासो ल्याएँ पैसैको मात्र नास भो । पासो त नाघेरै उम्कन्छ बा १ पल्ला गाउँको रामदाईको सल्लाहले उतैबाट विरालो ल्याएर पालेँ । विरालो मुसा मार्नुको साटो घरघरमा दुध खान ढुकेर बस्न थाल्यो । मुसाका पनि तह तह हुँदा रहेछन् कि १ आज एउटा लखेट्यो भोली त्यो भन्दा जन्ड अर्को आउँछ । खाने निहुमा मुसा बिच झगडा त पर्दोरहेछ  । कस्ले धेरै खायो, कस्ले मिठो खायो, को बलियाे को निर्दो यस्तै त हो संसारको रचना ।

मुखीया भनाउँदो छलफल राख्छ, नियन्त्रण गर्छु भन्छ छलफल सकियो उपनि कहाँ कहाँ । मुखीया परिवर्तन पनि गरियो नयाँ नयाँमा केहि गर्छु जस्तो गर्छ । तर आफ्नै व्यवसायमा मस्त हुन्छ । आउरे बाउरेले जे जे भन्यो तेही तालमा लाग्छ उस्ताको उस्तै । शान्ति गाउँको मुखीया पनि यहाँ हाएका थिए म नियन्त्रण गर्छु भनेर । तर के गर्नु कम्पनीहरुको दादागिरीले टिकिखान नै दिएनन् । विचरा सोझा रहेछन् । आफु पनि सुको नखाने आरुलाई नि खान नदिने के कुरो मिल्थ्यो र । केही समय अगाडी आएका जुँगे मुखीयाले दुलो खनेर केहि मुसा बोरामा हालेर किन यिनिहरुले यति बिधि धेरै विनास र उघ्र उपद्रो गर्ने भएका हुन भनेर जिन परिक्षण गर्न नक्साल पठाएछन् । त्यहाँको जाँचले तरिका अलि फरक छ । तर कहिले कहि त्यता नि सिकारु डाक्टरले विगारेको सुन्छु । भरखरै हेड डाक्टर नि फेरिएको छ रे । के गर्ने हो त्यसले भर छैन । मुसाका दुला त्यता नि पुगेको छ जस्तो लग्दै छ मलाई त । तर जुङ्गे साब विचैमा छोडेर गए । उनले अपनाएको उपाय पछि आउने मुखीयाले गलत भनेकोले रिसिएका   रहेछन् । रविन्द्रदाईलाई भन्दै थिएरे मैले अपनाएका उपाय अपनाए केहि समयमा सबै विगार गर्ने मुसा नियन्त्रण हुन्छ ।

यस्तै हो विरालाहरुले मुसा मार्न छोडेपछि । मुसाले हाम्रो संरचना खतम पार्दै छन् । टोलकै बर्वाद पार्दै छ । यस्तै हुने हो भने सन्ततीले के खाने कसरी बस्ने सबैको चिन्ता त छ । यसबाट जोगाउनु पर्छ भन्नेमा त एक मत छन् तर नियन्त्रण गर्ने बेलामा तालै मिल्दैन । मुसालाई त के भो र यहाँको बस्ती सखाप भयो भने अर्को बस्तीमा पुगे भैगयो । किन मानिसलाई नै झम्टने भएका छन् मुसाहरु आजभोली ? यसको उत्तर खोज्नु परेको छ । जे होस हाम्रा टोलका बासिन्दा भन्दा संगठित र कर्तव्यनिष्ठ छन उनिहरु । सिक्नु पर्छ मानिसले उनिहरुबाट । मानिसहरु एकजुट हुने हो भने त मुसा लखेट्न सकिन्थ्यो । त्यसैले आफु आफुमा रहेको मनमुटाव र बैमनश्यलाइ छोडेर बर्षौं देखि दुखः को कमाइले जोडेको घर–खेत सन्ततिको लागि जोगाउँन पनि हामि मानिसहरु एक हुनु परेको छ । हाम्रो गाउँ पहिले कै जस्तो हराभरा, उर्वर बनाउन हरेकले लागि परौं । मुसा हिडने दुलाहरु एकपटक फेरी कहिल्यै खुल्न नसक्ने गरी टालौं । मुसा निषेधित क्षेत्र बनाऊँ । मुसाका लागि बलिया खोर निर्माण गरौं, हरेक घरमा पासो थाम्यौं । अनुसन्धान गरि तिनलाई मार्ने विषको विकास गरौं । मुसाको विरुद्घ संगठित भएर टोल, गाउँ, बस्तीबाट यो मुसा र मुसा जन्य प्रवृति बोकेका कम्पनीको पर्दाफास गरौं । मुसातन्त्रको अन्त्य गरौं । तिनको विनास गरौं । अनि मात्र हामी चैनको निद्रा सुत्न सक्ने छौं । हाम्रा सन्ततिको भविष्य सुनिस्चित गर्न सक्छौं ।

सत्य घटनामा आधारित यातायात व्यवस्था विभागसंग सम्बन्धित कथा “घुस”

 

सत्य घटनामा आधारित यातायात व्यवस्था विभागसंग सम्बन्धित कथा

“घुस”

प्रकाश आचार्य

 

कुरो केही बर्ष पहिलेको हो । उपेन्द्रकी श्रीमतिले स्कुटर नचलाएको पाँच बर्ष भएछ । लामो समय स्कुटर नभएकाले उनले लाइसन्सको बारेमा आइनु साइनु गर्नु परेको थिइन । उपेन्द्रले एक दिन दराज खोलेको त उनको मोटरसाइकल चलाउने लाइसन्स देखेर यसो हे¥यो र भन्यो “ओ हो देशमा लोकतन्त्र आएताका नविकरण गरेको थियो । पछिल्लो पटक नविकरण गर्ने म्याद सकेको पनि झन्डै २ बर्ष पो भएको रहेछ । लौ जा अब फेरी लाइसन्स लिनु प¥यो भने कति झन्झट बेहोर्नु पर्ने होला” ।

एक पटक त हपा¥यो पनि “के गरेको पछि चलाउनु पर्दा त चाहिन्छ नि ख्याल गर्नु पर्दैन” ।

मन मनै भन्यो “उस्ले पनि के गरोस चलाउन परेको भए पो मतलव हुनु बच्चा हुँदा का कारणले चलाउन छोडी । ”

“हाललाई आवश्यक छैन भनेर भएको स्कुटर पनि बेचेको त मैले नै हुँ नि” उपेन्द्र भुत्भुतायो ।

“वेकारमा गाली गरेछु यै होला पुरुषले महिलालाई हेपेको भनेको” ।

अव आज लाइसन्स नविकरण हुन्छ कि हुन्न म बुझ्न जान्छु भन्ने सोचेर तीन वटा फोटो र उनको नागरिकता बोकेर बसपार्क तिर लाग्यो, यसो फुर्सद मिल्यो भने निस्कन्छु भन्ने सुर गर्दै । ऊ लाइन्सन्स बनाउन एकान्त कुनाको बागमति अञ्चल यातायात कार्यालय पुग्यो । त्याहाँ पुगेर मोटरसाइकल राख्नको टन्टा देखेरै जिल्ल प¥यो । बल्ल बल्ल एउटा कुनामा लगेर थन्क्यो, त्यहाँको सडक हाकिम (पार्किङ्ग ठेक्दारको केटो) को आदेश लिएर । पार्किङ्गबाट निक्लने वित्तिकै बाटा बाटामै टेबुल लिएर टिठ लाग्दा केटाहरु बसेका, जाने बित्तिकै सबैले “तपाई के को लागि ?”

“के सेवा गरुँ ?”

भन्दै थिए लाग्थ्यो कार्यालय नै सडक हो । “सेवाग्राहीलाई के सारो सहयोग गर्न खोजेका”

ऊ मनमनै सोच्दै थियो । ऊ पनि एक जना केटोको टेबलमा पुग्यो र सोध्यो

“भाई म लाईसन्स नविकरण गर्न आएको के गर्नु पर्छ”

“ऊ ती आमाको मा जानुस्” उसले नाक खुम्चाएर भन्यो ।

त्यो केटाले सोचेको रहेछ उपेन्द्र गाडीको काम वा नयाँ लाइसन्स लिन आएको होला जसमा केटोकोे कमाई राम्रै हुन्थ्यो । केटोको सल्लाह बमोजिम उपेन्द्र नजिकै चुरोट, चक्लेट, विस्कुट राख्ने करिव सत्तरी उमेरकी बुढीआमानिर पुग्यो ।

“आमा म लाईसन्स नविकरण गर्न आको”

यति भन्ना साथ ती बुढी आमाले “तीस रुपैयाँ देउ ! ” भनिन् र एउटा फारम च्यातेर दिइन् ।

फारममा लेखिएको थियो रु. पाँच भनेर । त्यो देखेर उस्ले “आमा यस्को त रु पाँच लेखेको छ नि”

त्यो सुनेर उसलाई ती आमालै झन्डै मारेकी । “म यहाँ तिम्रो सेवा गर्न बसेको हो ?”

“लिए लिउ नलिए अर्कै आउँछ, अन्तै गएर लिए भै गो नी ११” पटट पड््की हालीन् ।

विचरा उपेन्द्र ११ उस्ले सोचेको थियो आमा जस्तै देखेर व्यापार गरिदिउँ न त भनेर । लिन पनि कती लिनु पाँच को दश सम्म पो हुन्छ ।

 

त्यसपछि उ कार्यालय परिसर भित्र छि¥यो । यता उता हेर्दै लाइसन्स नविकरण गर्ने फारम खोज्दै खोज्दै एउटा झ्यालमा पुगेर रु. पाँच तिरी फारम लियो । फारम भ¥यो र दर्ता गर्ने ठाउँ सोध्दै खोज्दैै बल्ल पुग्यो । कति रुपयाँ पो ति¥यो बीस तीस त्यस्तै होला जस्तो लाग्छ र एउटा सरीदको टुक्रो हातमा पायो । अनि मेडिकलमा जा भनेकोले खोज्दै पुग्यो मेडिकल गर्ने भनेर लेखेको कोठा नजकि । तर लामो लाईन देखेर एकैछिन त    आत्तियो । “कति काम छोडेर आएको के गर्ने होला” भनेर ।

त्यहाँ एउटी राम्री केटि आइ, हेर्दा मङ्गोलियन जस्तो लाग्ने ।

उसले “दाईको के गर्नु पर्ने ?” सोधी ।

“ए लाइसन्स नविकरण गर्न आएको” उस्ले भन्यो ।

उनले फेरी भनिन् “हामी गर्दिन्छौं नि तपाई लाईन पनि बस्नु पर्दैन” । उपेन्द्रले एकै छिन् सोच्यो र भन्यो “ए हो र भै गो मै गर्न सकिहाल्छु नि” ।

केटीले फेरी करुणा पूर्वक अनुरोध गरी “तपाईले गर्नु भयो भने आज गर्न सक्नु हुन्न फेरी भोलि आ ! भनिहाल्छ । हामीलाई नि २ पैसा हुन्छ नि दाई” ।

उपेन्द्रले भन्यो “भरे केही प¥यो भने भनुला नि त है बहिनी ।”

ऊ लामो लाईन पार गरेर मेडिकलको कोठा मा छि¥यो । उस्ले त श्रीमतीको लाईसेन्सकोलागी मेडिकल चेकपमा गएको नै भुलेछ लाग्थ्यो आफ्नै लागि गइरहेछ । डाक्टरले सोधे पछि पो के भन्ने भन्ने लौ मा¥यो काम त अव पो चौपट हुने भो । ऊ छटपटिएको अनुहारबाट प्रष्ट देखिन्थ्यो । तर यसो दिमाग लगाइहाल्यो “हेर्नोस मेरी श्रीमती गर्भवती छिन् ！उनी आउन सक्दिनन् त्यसैले ।”

त्यति भने पछि डाक्टर भनेर बसेको मान्छेले काम गरी दियो । जे होस् उसले यसमा चाहिँ झुटो बेलेरै भए पनि काम सक्यो । त्यहाँबाट निस्केर राजस्व मा पुग्यो र सोध्यो कति दस्तुर लाग्छ ? पैसो सुने पछि उस्को  सातै गयो एकछिन् त ।

समय मा नविकरण नगराएकोले एक्काइस्सय लाग्ने त भयो नै । ल के गर्ने नविकरण त गर्नै प¥यो भनेर दस्तुर बुझाएर नविकरण गर्ने फाँट तिर लाग्यो । दुई तला माथि पुगेर ढड्ढा हेर्ने कोठामा पुग्यो । त्यहाँ काम गर्न पुग्दा आधा दिन भैसकेको थियो । फाँटका कारिन्दाहरु काम गर्न आनाकानि गरिरहेका थिए । तर जिन तिन ढड्ढा निस्कियो र उस्ले आजै काम गरिदिन अनुरोध ग¥यो ।

“यसमा थप खर्च लाग्छ नि” प्याट्ट एक जाना झुस्स दारी फुलेका दाइले लाजै नमानि भनेको कुरा सुनेर उपेन्द्र एकछिन अक्मकायो तर “काम गरौं पछि देखा जाएगा” भन्ने सोचेर जवाफमा

“हुन्छ नि” भन्यो ।

“एक छिन बाहिर बस्नुस् काम सकेपछि बोलाउँला” झुसेदारीले बडकेर भन्यो । उपेन्द्र लुसुक्क कोठाबाट निस्केर कौशि तिर टहलियो ।

कहिले भित्र कहिले बाहिर गर्दै त्यहाँको गतिविधि तमाँसे बनेर हेर्दै थियो । केहिबेर पछि झुसेले लाइसन्समा टाइप गराएर ल्याउनु भन्यो र सोही अनुसार बाहिर आएर टाइस गराएर भित्र लग्यो उपेन्द्रले ।

काम सकिए सकिए जस्तो भएको थियो कार्यालयले काम गर्न भनेर तोकेको समय घर्किसकेको थियो ।

एक जना निकै सुटेट बुटेट देखिने महिला २ जना केटाहरु सहित मेरो यो काम गरीदिनु प¥यो भनेर प्रवेश गरीन कार्यालयका कारिन्दाले यो काम गर्ने समय समाप्त भएको भनिरहेका थिए तर ति महिला कार्यालयका मुख्य हाकिमको नाम लिएर उहाँ कहा हुनु हुन्छ भनि रहेकि थिइन ।

उनि भन्दै थिइन “मलाई फलानाले पठाएको यो काम जसरी पनि गरीदिनु प¥यो”।

“हाम्रो भोलि अमेरीकाको फ्लाइट छ” ।

“यसरी भोलि आउनु भनेर त कहाँ हुन्छ” ।

केहि वेरमा हाकिम साहेव नै स्वयम उनको खोजी पछि सो फाँटैमा उपस्थीत भए र “यो काम गरीदिन” भन्ने आदेश दिइ विदा भए । ति महिलाको काम अव हुने नै भयो तर यसरी नै अन्य कार्य गर्न आउने मानिसहरु “आज हुन्न भोलि आउनुहोस्” भनेको सुनी लुरुलरु फर्किदै थिए । उपेन्द्रको काम सकिएकोले होला ति झुसेदारीवाला दाइले उपेन्द्र भन्नेको हुनुहुन्छ । उपेन्द्र कौशिबाट कुद्दै झुसे निर पुग्यो र म हुँ सर भन्यो ।

झुसेले तपाई उ！！ त्यो कोटामा जानुस लाइसन लिन भन्यो । ऊ आदेश बमोजिम उ ！！त्यो कोठा भने तिर गयो । त्यहाँ त चिया सिया पकाउने र खान बस्ने स्थान रहेछ । एक जना लेदरको ज्याकेट लगाएका निकै खाइलाग्दो मानिस उस्को लाईसन्स लिएर बसेको रहेछ । उपेन्द्रको हातमा लाईसनस दिँदै खाजा खाने पैसा माग्यो । उपेन्द्रले अगाडी नै आज काम गर्ने भए खर्च लाग्छ भनेको हुनाले पैसा त दिनु नै थियो । उपेन्द्रलाई लाईसन्स लिने हतारो त केहि थिएन तर आज उस्ले यातायातमा काम कसरी हुन्छ भन्ने हेर्न चाहन्थ्यौ र काम गराउन दिएका पैसा घुस हो र “घुस लिनु र दिनु दुवै अपराध हो”！भनेर । पैसा दिनु पर्छ भनेर उपेन्द्रले अगाडी नै भएका पाँचसय र हजारका नोट मोजा भित्र कोचेको थियो । अव पैसा निकाले जस्तो गरेर पर्समा भए जति पैसा निकालेर उसले टेवलमा राखेर मिलाए जस्तो ग¥यो र गन्यो जम्मा जम्मी एकसय सत्तरी जति भयो मोटेदाई तिर फर्केर “ल लिनु” उस्ले भन्यो ।

उस्ले पैसा गन्यो र भन्यो “यो के दिएको” भनेर

उसंग एकछिन जंगियो “अघिनै पैसा छैन भन्नु पर्दैन” ११ उपेन्द्र पनि केही नबोली सोझो पल्टेर केही थाहा नभएजस्तो गरी बसिरहयो । लोभि ११ त्यो हातमा आएको के छोडथ्यो र त्यै पनि हाल्यो खल्तिमा । उपेन्द्रले  चाहिँ “के गर्नु दाई त्यत्रो लाग्नि थाहा भएको भए म पनि किन काम गर्थे र बरु पछि नै गर्थे नि” भन्यो ।

 

त्यतिकै मा उपेन्द्रलाई पहिले “काम गर्दिन्छु खर्च लाग्छ नि” भन्ने झुसेदाई भित्र छिरे । तर उनले पनि गालि भेटीहाले मोटेदाईको “पैसै रैन्छ यति लाग्छ नि भन्नु पर्दैन पहिल्यै” । झुसे पनि काम भै सक्यो तर आफ्नो भागमा नि पैसा कम पर्ने भएर होला रातो रातो मुख लाएर मलाई आँखा तर्न थाल्यो । उपेन्द्र नि लुरुक्क लाइसेन्स लिएर तल तिर झ¥यो ।

 

अब बाँकि थियो लाइसेन्सको लेमिनेशन । पहिले टाइप गरेको स्थानमा हिसाव पनि गर्न बाँकि थियो । त्यहाँ पुग्दा अघि उस्को लाइसेन्स आझै बनाइदिन्छु भन्ने बहिनी त्यहिँ रहिछिन् उनि उपेन्द्रको हातमा लाइसेन्स देखेर छक्क पर्दै भनिन् भैसक्यो तपाईको ?

“अँ भै सक्यो” उपेन्द्रले भन्यो

केटीले फेरी भनि “यति छिटो ११ कसरि ग¥र्दे छन् त” ।  उपेन्द्रले नि काम को बेलि विस्तार लगायो । उपेन्द्रले उसलाई भन्यो तिमीहरु त यहाँ काम गरेर कति धेरै कमाउँदा रहेछौं हइ ।

उस्ले भनी “हैन दाई हामी त कमिसन मा हो”

“एउटा मान्छेको काम गरे जम्मा १०० रुपैयाँ आउँछ”

“ठाउँ ठाउँमा बुझाउनु पर्छ”

उस्ले उल्टै दुखेसो पोखी ।

उपेन्द्र लेमिनेसन सकेर आफ्नो बाटो लाग्यो । बाटोमा उस्को पुरानो साथी (जो प्रहरीको असई जो अहिले ट्राफिक भएर जाउलाखेल चोकमा डिउटीमा थियो) संग भेट भयो । ट्रफिक संग छोटो भलाकुसारीमा लाइसेन्स नविकरणको कथा सुनायो र संगै प्रदुषण जाँच गर्ने फाँटले हाम्रा कार्यालयका सवारी चालकले सवारीको हालत ठिक भए पनि पाँचसय नतिरी स्टिकर नै पाइन्न भने र गरेको गुनासो सहित भाडाका गाडिहरु उपस्थित नै न भई प्रति सवारी पाँचसय देखि दुईहजारसम्म लिएर हरियो स्टिकर दिने गरेको कुरा भन्यो । सोही गाडीले फालेको धुवाँका कारण सडक बीचमा बसेर त्यै गाडीको धुवाँ तिमीहेरु नै धेरै खान्छौ । अनि कार्यालयले अस्ति कता हो ट्राफिकलाई निःशुल्क स्वास्थ्य शिविर राखेको थियो रे हैन,  जाबो मास्क लगाएर के हुन्छ ? ऊ(ट्राफिक साथी) पनि के गरोस विचरा११  भन्दै थियो, “मैले के गरुँ हेर्न हाम्रो संयन्त्रै यस्तै छ” ।

“सडकमा बसेर धुँवा खायो पैसा अर्कोले खायो, हामीलाई मास्कको बिर्को अरुलाई पैसाको” ।

उपेन्द्र भन्दै थियो “जस्को काम यातायातको व्यवस्था गर्न खडा भएकै छ उसैले अव्यवस्थाको संरचना बनाएर बसेको छ सुधार कस्ले गर्ने” । उपेन्द्र दिग्क मान्दै साथीसंग विदा भएर कार्यालय तिर हानियो ।

 

—समाप्त —

चीनियाँ मित्रहरुसँग भिरमौरीको सिकार

 

नेपालमा मध्यपहाडी क्षेत्रहरूका भिरहरूमा रहेका भिरमौरीको बारेमा

पटक पटक स्वदेशी तथ विदेशी सञ्चार माध्यमहरूमा बेला बेलामा चर्चा

चलिरहेको छ । यस विषयमा मलाई पनि जिज्ञासा नरहने कुरै भएन । संजोग नै

मान्नुपर्छ छन्त्यालहरूको बसोबास रहेको म्याग्दीको कुइनेमङ्गलेमा भिरमौरीको

गतिविधि र मह काढ्ने कार्यको छायाङ्कनका लागि चिनियाँ टोली आउन लागेको

जानकारी भयो । मलाई पनि भाषा सहजीकरणको लागि सँगै जान प्रस्ताव आयो ।

यो खबरसँगै तयारीका साथ बिहीवारको साँझ सूत्र मिडिया वर्कस्का दिनेश

देवकोटासँग सिफलमा भेटघाट भयो । अबेलै भए पनि भोलिपल्ट म्याग्दीको बेनी(दग्नाम हुँदै धौलागिरि हिमालको फेद कुइनेमङ्गले पुग्नुपर्ने लक्ष्यका साथ सञ्चार

मन्त्रालयका उपसचिव राजन पौडेल सर (लियाजोन अफिसर), रेन्जी (व्यवस्थापन

सहयोगी), चउ सिङ सिङ (चिनियाँ नागरिक छायाङ्कन सहयोगी) र म त्यसतर्फ

लाग्यौँ । बाँकी सदस्यहरू भोलि हेलिकप्टरबाट छायाङ्कन स्थल नजिकैको क्याम्पमा

पुग्ने योजना रहेछ ।

हामीहरू थानकोटको सदावहार सवारी जामलाई झेल्दै दश बजे मलेखुमा

खाना खाने स्थानमा पुग्यौँ । त्रिशूलीको किनारैकिनारको यात्रा अन्धमारमा धेरै

पछिको रमाइलो भएको राजन सरले बताइरहँदा मैले पनि सही थाप्दै थिएँ । जेष्ठ

महिना पहिलो साता भए पनि ठाउँ ठाउँमा पानी परेकाले अझै रमाइलो अनुभव

भइरहेको थियो । रातको एक बजे पोखरामा बास बस्ने स्थान पुग्यौँ । बिहान साँढे

छ बजे गन्तव्यमा पुग्न कार्यक्रमका संयोजक पर्यटन व्यवसायी ट्रिपल गुरुङसँग

होटलमा भेट भयो । उहाँले नै चलाएको गाडीमा बसेर तीन घण्टाको यात्रा गर्नुपर्ने

रहेछ । उहाँ एक पूर्व हवाईजहाज चालक पनि हुनुहुँदो रहेछ । जिल्ला प्रशासन

म्याग्दीको कार्यालयमा हामीले छायाङ्कनमा प्रयोग हुने ड्रोन सञ्चालन अनुमति

लिनका लागि पुग्यौँ । अनुमति पत्र तयारपश्चात् करिब एक घण्टा आधामा

गाडीको यात्रा दग्नाम पुगेर समाप्त भयो ।

चिनियाँहरू धेरैजसोको चुरोट पिउने आदत हुने गर्छ । यसको उदाहरण

जब गाडी रोकिन्थ्यो मौका छोप्दै चिनियाँ साथी चुरोट सल्काइहाल्थे । त्यहाँ रहेको

एक मात्र होटलमा खाना खाएर हामीले लगेका बन्दोबस्तीका सामानहरू लैजान

तयार रहेका ८ जना भरियाको साथमा कुइनेमङ्गलेको हिँडाइ सुरु गर्यौँ । छङ्गाछुर

भिरको तल बगिरहेको रघुगङ्गा नदी दुई जना मुस्किलले ओहोरदोहोर गर्न मिल्ने

ढुङ्गा खोपेर तयार गरिएको उकालो ओरालो बाटो । हामी हिँडेको स्थानबाट तल

झी भन्ने स्थान नेपाल विद्युत् प्राधिकरणको सहायक कम्पनीले निर्माण गर्न

लागेको जलविद्युत् आयोजनाको ड्यामसाइट निर्माण हुने ठाउँ नजिकै पर्दा ेरहेछ ।

करिब एक घण्टाको यात्रापछि धेरै माथिबाट जेष्ठको सुख्खायाममा पनि झरेको

झरनाको रमाइलो । रसिलो पाखा पार गरी चिमखोला भन्ने स्थान पुगिँदो रहेछ ।

चिमखोला तर्दानतर्दै  बाटो आधा हुनुका साथै बेनीबाट घुमेर दुई दिनमा आइपुग्ने

ट्याक्टर हिँड्ने बाटोमा भेटियो । यो बाटो भर्खरै प्रारम्भिक रूपमा तयार गरिएको

हुँदा टयाक्टर मात्र चल्ने अत्यन्त विकट स्थान पार गरेर आइपुगिने कुरा सुनियो ।

कठिन साँगुरो बाटोको समाप्तिपछि यात्रा केही सहज महसुस भयो ।

पारिपट्टिको झुरुप्प परेको सुन्दर बस्ती हेर्दै झुलुङ्गे पुलबाट चिमखोला कटेर

धौलागिरि बेसक्याम्प गेट कटेपछि घाम डुब्न केही समय मात्र बाँकी थियो ।

थकान महसुस भएको देखेर ट्रिपल सरले इनर्जी बिस्कुट दिनुभयो । राजन सर चौर

परेको स्थानमा लम्पसार परेर सुत्नुभयो र भन्नुभयो– ‘योभन्दा जिन्दगीको आनन्द

केही पनि हुँदैन ।’ हो पनि, प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिएको खुल्ला आकाश, थकानको

अवस्थामा आराम आह ! मैले पनि महसुस गरेँ । रघुगङ्गाको किनार छुनै लाग्दा

ध्यासी खर्कमा रिमरिम साँझ परेको थियो । यात्राभर नै केही उकालो फेरि तेर्सा े

अतिकति ओरालो फेरि उकालो, ठाउँठाउँमा बनाइएका चौतारो र पानी पिउने

पँधेरोका कारण बटुवाहरूले प्रशस्त आराम नगर्ने अवसर पाउँछन् । त्यहाँ बसेर

आराम गरिरहँदा ती निर्माता समाजसेवीहरूलाई नसम्झने सायदै कोही हुन्छ

होला । बाटोमा भेट्ने जो कोहीले हामीलाई गरेको नमस्कार, फोहोर राख्ने भाँडा

र बास्केटबल मैदान देख्दा समाजको चेतनाको स्तर प्रस्टै देख्न सकिन्थ्यो ।

यात्राको अन्तिम बिन्दु पुग्न करिब आधा घण्टाको ठाडो चढाइरहेको जानकारी

संयोजकले सङ्केत गरिसक्नुभएको थियो ।

फराकिलो सडकको यात्रा बिट मार्दै लट्ठी टेक्दै उकालो लागियो । सय

गन्दै लामो श्वास लिँदै गर्ने संयोजकको सुझाव प्रयोग गर्दै आलुबारी सकिएपछि

केही समयमा अलि पर बत्ती बलेको देखियो । अब आइपुगियो भन्ने आशाका साथ

पाइला छिटो तन्किए तर अझै पन्ध्र मिनेटको ओरालो लागेपछि भिरालो परेको

रघुगङ्गाको डिलमा रहेको चौरमा टेन्ट राखेको स्थानमा पुग्यौँ । बिहानै

हेलिकप्टरबाट पुगेका चाइनिज मित्रहरू र हाम्रो कार्य सहज बनाउन पुग्नुभएका

शेर्पा साथीहरूसँग परिचय भयो । थकान धेरै भएका कारण भोजनपछि राजन सर

र म टेन्टमा सुत्न लाग्यौँ । धौलागिरिको काखमा दुई साना हरियालीपूर्ण पहाडको

चेपमा बगेको रघुगङ्गाको डिलमा छङछङ बगेको आवाज सुन्दै टेन्टमा सुत्न

कम्ता आनन्ददायक थिएन ।

बिहानैबाट भिखौरे (मह काट्ने मानिस) टेकबहादुर घर्र्तीको घरमा निजको

पारिवारिक जीवन र दैनिक गतिविधि (ढिँडो पकाएको, मोही पारेको, ठेकीबाट मोही

निकालेको, खाएको, भाँडा माझेको आदि) छायाङ्कन भयो । एक घण्टाको छायाङ्कनपछि

पारिबाट मौरीको घारमा पुग्न प्रयोग गरिने पराङ निङ्गालोको चोयाबाट बनेको

विशेष प्रकारको परम्परागत भर्याङ, आङ्कुस, टाँङ्गो, मह झार्ने प्लास्टिकले मोरेको

डालो, गाग्री, डेक्ची, शुभ साइतका लागि पुर्खादेखिको धनुष वाँणसमेत बोकेको

महको सिकार गर्ने टोली आइपुग्यो । रघुगङ्गाको फड्के तरेर करिब आधा

घण्टाको उकालो निगालोको बुटा समाउँदै कठिनपूर्वक चढेपछि मह काढ्ने स्थान

पुग्यौँ। त्यहाँ पुगुञ्जेल सबैका खुट्टामा चार/पाँचओटा जुकाले चुस्न भ्याइसकेका

थिए । जुका लाग्न नदिन नुन दलेको भए तापनि पानी परेकाले खासै असर गरेन ।

हामी सँगै चिनियाँ टोलीले छायाङ्कनका लागि प्रयोग हुने क्यामरा, ड्रोन,

मौरीको टोकाइबाट बच्न प्रयोग हुने शिरदेखि पाऊसम्मको विशेष प्रकारको लुगा

बोकेर पुगे । उनीहरू हामीभन्दा बढी नै जुकाबाट त्रसित थिए । पानी परेपछि त

जुकाहरू टाउको उचाल्दै मानिसको गन्धको पछि लागे । हामी पुग्नु अगावै

क्यामेराम्यानलगायत संलग्न प्राविधिक साथीहरू काजी शेर्पा, पासाङ

तामाङलगायतले सुरक्षाको लागि ढुङ्गा तथा रुखमा बाँधेर समाउन र भिरमा

झर्न मिल्ने विशेष (Rock Climbing मा प्रयोग हुने) सुरक्षा व्यवस्था गर्न ुभएको

थियो । तर स्थानीय टोलीले भने कुनै सुरक्षा विधिको प्रयोग नगरी परम्परागत

सामानको मात्र प्रयोग गरी पराङ राख्न थाले भने मूल झाँक्री (चित्रे छन्त्याल) र

भिरमा चढ्ने मुख्य भिखौरे टेकबहादुर घर्ती (विश्वकर्मा) मह काढ्न सुरु गर्दा

परापूर्वदेखि नै गरिँदै आएको कुलपूजा गर्न लागे । काममा बाधा व्यवधान नपरोस्

भनेर मन्त्र उच्चारणका साथ ध्वजा टाँगे । उक्त पूजासहित प्राविधिक कार्यको

राजन सरले भिडियो बनाउँदै हुनुहुन्थ्यो । मह काढ्न शुभ दिनबाट थालनी हुने

परम्पराअनुसार त्यस दिन पूर्णिमा थियो । पूजा हुँदै गर्दा विगतमा लामो समयदेखि

मह काढ्ने काम गरेका टेकबहादुरका दाजु चोया काट्न लागे । उनले पराङ

अड्याउन भित्तामा ठोकिने डक् पनि बनाए । केही केटाहरू स्याउला र सुकेको

निङ्गालो काट्न लागे । मौरी भगाउन धुवाँ लगाउने हंस वरिपरि स्याउला बिचमा

सुकेको निङ्गालो राखेर बनाइएको धुवाउने सामग्री) तयार गर्न लागे । भिखौरे

भर्याङबाट तल झरेपछि सहयोगका लागि उनका छोरा चित्रबहादुर घर्ती पनि

सँगै झरे । डक् ठोकेर घारको नजिक पुग्ने भएपछि हंस देऊ भनेर ठुलो आवाजमा(ओईऽऽऽऽ) कराएर) साङ्केतिक सूचना आएको भन्दै डोरीमा बाँधेर हल्का बलेको

हंस पुतपुताउँदै तल झारियो । हाम्रा वरिपरि घारबाट सुरक्षाका निमित्त उडेका

मौरीले घेर्न थाले केही साथीहरूलाई टोके पनि ।

मह काढ्ने समय केही दिन ढिला भएका कारणले गर्दा मौरीले मह

चुसिसकेको र घरमा बच्चा बनाएको हुँदा उक्त घार काट्न विशेष प्रकारको

सामग्री फिर्का ैली चोयाको डोरीको टुप्पामा बाँधेको लट्ठीको आग्लो) माग भयो ।

केहीबेरमा फिर्का ैली डोरीमार्फत तल पुग्यो । भिखौरेले बच्चा भएको चाकामा

प्वाल पारेर माथिबाट टाँगोमा बाँधेको हँसियाले काट्दा फिर्काेलीको लठ्ठी आग्लो

बनेर बाँधिएको डोरीमा मौरीको चाका नै झुन्डिँदोरहेछ । माथि बस्ने सहयोगीले

इसारा पाउनासाथ त्यसलाई माथि तान्दोरहेछ । उक्त बच्चा रहेको चाका सबै

सहयोगीहरूले घर लगेर निचोरेर निस्केको दुधजस्तो झोललाई तरकारी पकाएजसरी

पकाएर खाने गरिँदोरहेछ । बच्चा बसेको चाका निकालिसकेपछि बाँकी रहेको

चाकामा मह नै मह हुने रहेछ । अब महको चाका काट्ने बेला भयो । माथिबाट

डोरीमा डालो बाँधेर खसाले । माथिबाट टाँगोले घारको मुनि थापि खुट्टाले

अड्याउने र हातको सहायताले हँसियाले चाका काटिने गरिन्छ भनेर माथि

बस्नेहरूले सुनाए । त्यो दृश्य हामी टुप्पामा बसेकाले हेर्न मुस्किल थियो । तपाईंहरूले

भोलि तलबाट देख्न सक्नुहुन्छ भन्दै थिए ।

मह काढ्दा तरतरी महको रस बहने रहेछ । नजिकै रहेको अवस्थामा

तलबाट प्लास्टिक थाप्ने गरिँदो रहेछ । हामीलाई बेलीविस्तार लगाउँदै थिए

स्थानीयहरू । यसरी थाप्दा पनि दुई चार माना मह जम्मा हुँदो रहेछ । हामी पुगेको

भिरको आकार १३० मिटर अग्लो र लम्बाई पनि उस्तै होला । भिरको टुप्पामा

केही मौरी हुने र उक्त घार सकेपछि बिस्तारै पराङ सार्ने गरिँदो रहेछ । भिरको

अत्यन्त कठिन स्थान अर्थात् बिचमा मह काढ्न पराङ जोडेर खसालिँदो रहेछ ।

बिच भागमा काम गर्दा भिखौरेले बढो जोखिम नै मोलेर पराङमा अडिएर काम

गरेको अनुभूति भयो । यदि तलमाथि भएको खण्डमा कसैले बचाउन नसक्ने कुरा

उनीहरू नै बताउँछन् । त्यसो भएर हरेक वर्ष पराङको चेकजाँच गरी आवश्यक

मर्मत गरेर चढ्ने दिन बिहानै केही घण्टा खोलामा डुबाएर मात्र भिरमा राखिने

गरिँदो रहेछ । विनासुरक्षा उपकरण ठाडो भिरमा डोरीको भ¥याङ त्यसमाथि

सामान्यभन्दा फरक काला र ठुला भिरमौरीको गुँडमा हात हाल्नु कम्ता जोखिम

छैन रहेछ । ती टेकबहादुर अठार वर्षको उमेरबाट पराङ चढेको चालिसौँ वर्ष

भएछ । कति आँटिला रहेछन् उनी यो लामो कार्यकालले नै देखाउँछ ।

काम सुरु भएको महिना दिनसम्म यस्ता भिरमा काम गरिँदो रहेछ । यस

क्षेत्र वरपर पचासौँ ओटा घर रहेछन् । उनको अनुभवमा एक घारमै असी

लिटरसम्म निस्केको थियो रे । उनी आफैँले पचास लिटर मह निकालेका रहेछन् ।

यसरी धेरै मह हुन समय अनुकूल हुनुपर्ने रहेछ । यसपटक समय ढिलो भएको

फूलहरू निख्रिसकेको कारण र पानी धेरै परेकाले मह धेरै नभएको भनाइ व्यक्त

गरे । त्यस दिन करिब दुई घण्टाको छायाङ्कन तथा मह काढ्ने काम गरियो ।

काटेर ढालोमा हालिएको महको चाकालाई डोरीको सहायताले माथि तानिएपछि

जालिमा राखेर हातले निचोर्दै छानिने रहेछ । कुटलाई अलग गरेर निचोरेको चाका

एकातिर र रसलाई गाग्रीमा राखिने रहेछ । यसलाई घर लगेर पुनः छानिने रहेछ ।

भिखौरेले काम सकेर पराङबाट निस्केपछि मात्र महलाई छन्त्यालहरूको देवदेवतालाई

चढाएर सबैले चाखिँदो रहेछ । हामी सबैले ताजा महको स्वाद लियौँ । कसैलाई

अलिकति खाँदैमा लाग्ने गर्छ भनेकाले मिठो भए पनि थोरैमै चित्त बुझायौँ । साँझ

परेकाले बिस्तारै बिस्तारै सबैजना वासस्थानतिर लाग्यौँ ।

क्याम्पमा पुगेर खान खाँदै त्रिपल सरले तयार पारेर राखेको आगोमा

भिजेको शरीर सेकाउँदै बस्यौँ । केही साथीहरूले स्थानीय जौबाट बनेको भित्रिकोट(रक्सी) लगाएर शरीरभित्र पनि तातो पार्नुभयो । पश्चिमतिर देखिने धौलागिरिको

काखबाट बगेको पानी र सिरेटोले सानो खोँचको मौसम चिसै थियो । बिहानको

कार्यक्रमको जानकारीपश्चात् आराम गर्न लाग्यौँ । भोलिपल्टको उस्तै तर फरक

स्थानको छायाङ्कन हुने हुँदा भिरको फेदबाट पचास मिटर माथि चढ्ने सिस्नु

धारीको बाटो उकालो लागियो जहाँ खुट्टा चिप्लियो भने के हुने हो कल्पनै गर्न

सकिँदैन थियो । करिब २० जना उभिन पुग्ने ढुङ्गामाथि पुगेर सामान तह

लगायौँ । भिरको तल्लो भागमा मह काढ्दा माथिबाट पराङबाट झर्नेबाहेक सबै

काम तलैबाट हुने रहेछ । क्यामरा म्यानलाई भिरको अझ माथिल्लो भागमा

घारको नजिकै एक जना मात्र अट्ने स्थानमा डोरीबाट शेर्पा साथीहरूको सहयोगले

झारेपछि अघिल्लो दिनभन्दा लामो करिब एक सय तिस मिटरको पराङ झार्ने काम

भयो । सहयोगीहरूले तलबाट निँगालोका झिक्रा र स्याउला बालेर धुवाँ पार्ने

काम सुरु भयो । ठुला आकारका निख्खर काल मौरी भएकाले होला मौरीको गोला

ठुलो भएकाले हुलै चिल्न आउलान् भनेर म पनि डराएको थिएँ तर धुवाँका कारण

त्यस्तो भएन । आउन त मौरीहरू घुम्दै आउँदा रहेछन् तर हामीले नचलाएपछि

केही गर्दा रहेनछन् । बिस्तारै आएका ती मौरीलाई हामीले हात, नाक, निधारमा

राख्दा पनि केही गरेनन् । यस्तो अवस्थामा अपर्झट आउने मौरीहरूले छिट्पुट

रूपमा हात वा मुखमा भने हमला गर्न सक्ने रहेछन् । मेरो नाकमा एउटाले खिल

गाड्न भ्यायो । भनिन्छ मौरीले चिलेपछि उसको पनि मृत्यु हुन्छ । खिलबाट विष

हाम्रो शरीरमा प्रवेश गरेपछि केही सुन्निनु अचम्म नै भएन । पराङबाट भिखौरे

झरेको दृश्य हाम्रा लागि कहालीलाग्दो र नौलो थियो ।

अघिल्लो दिन माथिबाट झरेको खासै प्रस्ट नदेखिएका कारण आजजस्तो

अनुभूति नभएको रहेछ । पराङको केही परको डोरीबाट चाइनिज क्यामेराम्यान

पनि झर्दै थिए । चाइनिज क्यामेराम्यान, निर्देशक, व्यवस्थापनबिचको कुरालाई मह

सिकारीका सदस्य र शेर्पा साथीहरूलाई अनुवाद गर्ने र उनीहरूका कुरा

चाइनिजहरूलाई अनुवाद गरिदिनु मेरो प्रमुख कार्य थियो । चाइनिजहरूले आफ्नो

आवश्यकताअनुसारको कार्य गर्न निर्देशन गर्ने जुन कुरा मैले मह सिकारीहरूलाई

भन्दा गर्न नसक्ने जानकारी हुन्थ्यो । यो कुरा पुनः चाइनिजहरूलाई जबाफ दिँदा

मुख्यतः निर्देशक झनक्क रिसाउने गर्थे । त्यस्तै शेर्पा साथीहरूको पनि उस्तै

अवस्था थियो । किनकि विकट स्थान, साँघुरो धरातलमा अडिएर बस्नुपर्ने मौरीको

डर हुँदाहुँदै विभिन्न आदेशको पालना गर्न सबैलाई गाहारो नै भएको अनुभूति

हुन्थ्यो । शेर्पाहरू यो कामभन्दा त हिमाल चढ्नु नै सजिलो भन्दै थिए । पक्कै पनि

आफूले गरिआएको पेसा र कार्य नै सजिलो हुन्छ ।

उता क्याम्पमा रहनुभएका दिनेश सरले त्यहीँबाटै सम्पूर्ण कार्यको सामञ्जस्य

र संयोजन गर्दै हुनुहुन्थ्यो । हामी छरिएर रहनुपर्ने, एकले अर्काेलाई बोलाएर नसुन्ने

साथै एकले अर्काेलाई गरेको कुरा अन्य सदस्यले पनि सुन्न आवश्यक हुँदा

वाकीटकी (walkie talkie) प्रयोग गरेका थियौ । यसले हाम्रो कार्यलाई धेरै

सहजता प्रदान गरिरहेको थियो । त्यो देखेर भिखौरे दाइले यो दुईओटा हामीलाई

पनि दिन पाए हुन्थ्यो भनेर अनुरोध गर्दै थिए । हेर्दाहेर्दै भिरको मध्यभाग मौरीका

आठ दश गोलाहरू डोरीको भर्याङमा समातेर डक ठोक्दै भर्याङ घार भए नजिकै

पु¥याएर टाँगोमा बाँधेको हँसियाले पहिले फिर्काैली छिराउँदै बच्चा काटियो ।

तलबाट नियन्त्रित डोरीलाई माथि पठाउँदा बच्चा रहेको चाका तल आयो ।

नाङ्लोभन्दा ठुलो चाका समातेर फोटो खिच्न भ्यायौँ । माथिबाट डालोका लागि

भिखौरे चिच्यायो । हत्तपत्त तलको सहयोगीले डोरीमा बाँधेर मह राख्ने डालो

पठायो । डालोलाई टाँगोले धकेलेर घार नजिक पुर्याएपछि खुट्टाको सहायताले

धकेलेर अड्याउँदै हँसियाले महको चाका काटियो ।

यत्तिकैमा पारिबाट मुसलधारे पानी पर्यो तर भिरको टुप्पो टोपीजस्तो

भएकोले हामी बसेको स्थानमा पानी परेन । यहाँको मौसम बिहान घाम राम्रो

लागे पनि मध्याह्नपछि माथितिरबाट बादल आएर पानी परिहाल्ने रहेछ । पानीले

छायाङ्कन र मह काढ्न अवरोध भने भएन । भिरको बिचमा बसेर पानी परेको

हेर्न कम्ता आनन्द आएन । भिरमा बसेको र तल बसेको दुबै क्यामेराम्यानले

कठिनतापूर्वक सबै गतिविधिको निरन्तर छायाङ्कन गरिरहेका थिए । चाइनिज

डाइरेक्टरको कडा निर्देशनमा काम गर्न क्यामेराम्यानहरूलाई पनि निकै गाह्रो

भइरहेको थियो । पटक पटक ब्याट्री परिवर्तन, डाटा सार्नुपर्ने कारण डोरीबाट

शेर्पा साथीहरूले सहयोग गरिरहेका थिए । मह भएको चाका काट्न लागिएकाले

सहयोगी छन्त्यालहरूले प्लास्टिकमा मह थापिरहेका थिए । हेर्दाहेर्दै दुई माना मह

जम्मा भएछ ।

उता डालोबाट झारिएको चाका तुरुन्तै छनौट गरी कुट पन्छाउने,

निचोरेर गाग्रीमा राख्ने डालो माथि पठाउने काम घार काटी नसकिन्जेलसम्म

चलिरह्यो । यी कामहरूका लागि टोलीमा रहेका सदस्यहरूले पहिले गरिएको

कार्य विभाजनअनुसार जिम्मेवारीपूर्वक गर्ने रहेछन् । यसैबिच केहीबेर सानो करिब

दुई किलो जतिको हेलिकोप्टरजस्तो क्यामेरा (Drone Camera) ले समेत छायाङ्कन

गरियो । यसले खिचेको दृश्य सबैले अनौठो मानेर हेरिरहेका थिए ।

भोक लागेकाले कामको आधाआधी हुँदा उनीहरूले आफैले लगेका मकै

भटमास सबै मिलेर वरिपरि बसेर लगाएको टोपीमा राखेर खाए । हामी बिहान

नास्ता मात्र गरेर गएकाले क्याम्पबाट लगिएको पास्ता र पानीले पेट भर्यौँ ।

घारबाट निस्केका मौरी ठुलो आपत् परेको अवस्थामा त्राही त्राही गर्दै घारको

छेउमा गुजुल्टेको अनुभूति सहजै गर्न सकिन्थ्यो । तर भिखौरेहरू भने हामी रामका

सन्तान हौँ । भगवान्ले यसो गर्न सिकाएको हाम्रा पुर्खालाई जीविकाको बाटो

देखाएको बताउँदै थिए । हुन पनि जङ्गली युगमा मानवले खाने बस्ने प्रवन्ध गर्ने

क्रममा मौरीको सिकार पनि सोही समयबाट सुरु हुँदै आएको अनुमान गर्न

सकिन्थ्यो । यसको उदाहरण मह काढ्न हालसम्म प्रयोग भइरहेका उपकरणहरू

पनि परम्परागत नै भएकोबाट प्रस्ट हुन्छ ।

साँझ पर्न पर्न लागेको थियो खोलापारि उडिरहेको कुहिरो धौलागिरितर्फ

लाग्दै थियो । लाग्छ, काम सकेर घर फर्कंदैछ । हामी पनि सामान पोका पारेर

ओरालो झर्यौै । तल झर्ने क्रममा मिर्मिर साँझ परेकाले दिउँसो परेको पानीका

कारण चिप्लो बाटो त्यसमा पनि ओरालो मजस्तो रित्तो हात हिँड्नेलाई पनि

समस्या थियो । पाइला सुस्तरी चाल्दाचाल्दै चिप्लिएर सिस्नोको बुटा समात्न

पुगियो । अब हात त रमरम गर्न थाल्यो । हुन त यो पनि एक प्रकारको थेरापी नै

हो भन्छन् । सहँदै अमिलो मुख लगाएर निङ्गालाको बुटा समात्दै तल झरियो ।

करिब आधा घण्टा झरेपछि खोलामा पुगियो । तर अचम्म बिहान तरेको फड्के

त कता हो कता पानीको भेलले पुरिसकेछ । माथिदेखि केही समय अघि परेको

पानीको प्रभाव । करिब आधा घण्टा माथि पुगेर झुलुङ्गे पुल तरौँ है म त खोला

तर्न सक्दिनँ भनेको तर साथीहरूले हामी तार्दिन्छौँ नि ! भनेर कराउन थाले ।

जीवनमा पहिलो पटक यत्रो ठुलो नदी जुत्ता फुकालेर साथीहरूको सहाराले खुट्टा

कमाउँदै तरेको । बिहान हिउँ पग्लेर आएको चिसो र सेतो पानी रहर लागेर हातले

चलाउँदै गएको तर बेलुका केही धमिलो र चिसो पानी बाध्यताले खुट्टा डुबाउनै

प¥यो । केही तल पुगेपछि साथीहरू कोही अघि कोही पछि हुँदा चाइनिज मित्र मिस

प्लिङ र म मात्र नजिकै थियौँ । हामी हिँड्दाहिड्दै अँध्यारोका कारण बाटो भुलेर

फेरि जङ्गलतिर पुगेछौँ । साथीहरूलाई सिट्टी बजाएर बोलाएपछि मात्र हाम्रो

उद्दार भयो । त्यतिन्जेल हाम्रा शरीरमा काँडाले र खुट्टामा जुकाले सुँड गाडिसकेका

थिए । यसो क्याम्म पुगेर उज्यालोमा हेर्दा गोटा पाँच जुकाले टोकेर मेरो खुट्टाबाट

रगतका थोपा चुहिँदै थिए ।

क्याम्पमा फर्केपछि आगो ताप्नु, तातो चिया खानु र गफ गर्नु नै समय

कटाउने उपाय थियो । नेटवर्कको समस्याका कारण घरमा सम्पर्क नै हुन सकिरहेको

थिएन । इन्टनेट त चल्ने कुरै भएन तर कुन कुनै ठाउँमा खोज्दै जाँदा केही समय

नेटवर्क लाग्थ्यो र सन्चो बिसन्चोसम्म कुरा हुन्थ्यो । मोबाइलले हामीलाई कतिपय

अवस्थामा सुविधा दिए पनि एकप्रकारको भिड र बाँधिएको महसुस भएको र

त्यसबाट मुक्ति पाएको अनुभूति केही दिन मोबाइल नचलाई बस्दाको मेरो अनुभव

बडो आनन्ददायक रह्यो ।

खाना खाँदै टेन्टमा सुतेर कल्पनाको सागर तर्दै फर्कने योजना र तालिका

तयारमा लाग्यौँ । चिनियाँ टोली हेलिकोप्टरमा फर्कने भएकाले हामी केही साथीहरू

बिहानैको नास्ता सँगै बोतलमा साथीभाइ र घरका लागि चाख्ने मह लिएर फिर्र्ती

यात्रा सुरु गर्यौँ । फर्कन पनि जाँदा जस्तै ६ घण्टा लाग्ने निश्चित थियो । उकालो

ओरालो ठाउँठाउँमा आराम गर्दै आठ बजेको यात्रा निरन्तर चल्यो म सबैभन्दा

पछाडि परिरहेकोले हिँड्न अरू साथीभन्दा गाह्रो भएको अनुभूति भइरहेको थियो

तर साथीहरूले कुर्दै पुनः सँगै निरन्तर अघि बढिरह्यौ ँ । हाम्रो सामान बोकेका पाँच

जना भरियाहरू निकै पछि रहेको थिए ।

हामी अनुमानित समयमै दग्नाम पुग्दा दुई बजेको थियो । होटलमा खाना

सकिएकाले चाउमिन र चना पाक्दै थियो । मौसम सदाझैँ कालोनिलो भइसकेको

थियो । भरियाहरू नआइपुगेकाले हामी मात्र फर्कने कुरा पनि भएन र सामान

पानीले भिज्ला भन्ने डर पनि उत्तिकै थियो । सानो छाप्रे होटलकै खाटमा लखतरान

परेर सुतेँ म त । केहीबेरमा असिना र मुसलधारे पानी पर्न थाल्यो । अब म्याग्दी

पुग्ने बाटोमा पहिरो आएर बाटो थुनिएको खबर आयो । यसले हामी रातिसम्म

भए पनि काठमाडौँ पुग्ने योजना त सकियो नै तर बेलुका कहाँ बस्ने र के खाने

भन्ने निश्चय नै थिएन । होटलमा पनि खानेकुरा खासै नहुने रहेछ सुत्ने ठाउँको त

के कुरा । दुई घण्टाको कुराइपछि भरियाहरू पुगे । पानी केही कम भएकाले

उनीहरूले सामान गाडीमा लोड गरिदिए । हामी सानो झोला बोकेर हिँड्न त

गाह्रो उनीहरू सामान बोकेका पसलमा पसेर खाजाको साथमा एक एक क्वाटर

रक्सी तन्काए । राति भए पनि घरै पुग्ने भनेर फर्कें । हामी पनि जे त होला भन्दै

गाडी चढेर म्याग्दी झर्यौँ । नभन्दै आधा घण्टाको यात्रा पछि एक दुई जनाले

पल्टाउनै नसक्ने ढुङ्गा बाटोमा माथिबाट झरेका रहेछन् । दुई शेर्पा साथीहरू, म

र चाइनिज मिलेर तीन स्थानमा बाटो पन्छाउँदै अगाडि बढ्यौँ ।

केहीबेर अघि परेको असिनाले रुख बिरुवा, सागपात, मकैका पात एउटा

पनि राखेनछ । किसानले कति दुःख गरेर हुर्काए र सुत्ला च्याप्ने बेला भएको

मकैको ढोड मात्र बाँकी । के गर्ने प्रकृतिसँग कसको के लाग्छ र । पानी फेरि

निरन्तर परिरहेको थियो । काठमाडौँ पुग्ने सम्भावना टरे पनि ट्रिपल सरको गाडी

हँकाइको रफ्तार तेज नै थियो । किनकी उहाँ भोलि बिहानैको प्लेनबाट मनाङ

जाँदै हुनुहुन्थ्यो । चारैतिरका खोल्साबाट पानीका भेल बगिरहेका थिए । पर्वतको

आमबोटमा तपाईंहरूलाई माछा खुवाउँछु भन्दै गाडी रोक्नुभयो । त्यहीँ हामीले

खानाको साथमा मिठो माछाको स्वाद लियौँ । पोखरा पुग्दा पानी केही थामिएको

थियो । सामानको थान्को सँगै नुहाइधुवाइपछि बिहान पाँच बजे काठमाडौँ निस्कने

सल्लाह गरेर सुत्यौँ । काठमाडौँबाट हामीलाई लिन पुगेका ड्राइभर दिनेश खुबै

सिपालु रहेछन् । उनले पोखराबाट गुडेको छ घण्टामा काठमाडौँको ठमेलस्थित

ट्रिपल सरको होटल ठमेल भिल्ला पुगेर हाम्रो यात्राले विश्राम लियो ।

यात्रा संस्मरणको मुख्य भूमिकामा रहेको छन्त्यालहरूको मूल थातथलो

बागलुङ र म्याग्दी जिल्लाका क्षेत्रहरू भए तापनि सन् २०११ को जनगणनाअनुसार

छन्त्यालहरू १० भन्दा बढी जिल्लाहरूमा छरिएर रहेको देखिन्छ । छन्त्यालको

जनसङ्ख्या ६,५६५ महिला र ५,२४५ गरी कुल ११,८१० रहेको उल्लेख गर्नैपर्नै

हुन्छ । छन्त्याल जातिमा १२ ओटा थरहरू– घरब्जा, तथप्जा, भलञ्जा, पोत्लाङ्गे,

पुराने, डाँडामारे, घ्याप्चन, सिङ्गे, घर्ती, भिंङग्राजा, खड्का र बुढाथोकी रहेका छन् ।

छन्त्यालहरूको सघन बसोबास म्याग्दी जिल्लाको कुइनेमङ्गले, मल्कबाङ,

गुर्जाखानी, पाखापानी, भकिम्ली, बञ्जा, अर्थुङ्गे, ताकम, ओखरबोट, दर्बाङ, अर्मन

र निस्कोट हो । यसरी नै बागलुङ जिल्लाको दमेक, खुङ्खानी, तमान, बोङ्गादोभान,

देवीस्थान, बुर्तिबाङ, अधिकारीचौर, दर्लिङ, धम्जा, अमरभूमि, खुङ्गा, निसी, जलजला,

दगातुनडाँडा, लेखानी र धुल्लुबाँस्कोट, गुल्मी जिल्लाको भार्से, भुर्तुङ्ग (धुवाँखोला),

वामी (मालारानी), बडागाउँ, विसुखर्क, तम्घास खानीगाउँ र दुवीचौर (भङ्गेरी)

हो । यस्तै सुर्खेत जिल्लाको साताखानी, रातु र गर्पन गा.वि.स.हरू रहेका छन् ।

रुकुम जिल्लाको बिर्गुमखानी, फल्नेखानी र प्युठान जिल्लाको स्याउलीवाङ (खारखोला)

र खवाङ, एकराते गाउँहरू पनि सघन बसोबास भएका गाउँ हुन् । 

खै कता हरायो ?

मेरा अनन्य मित्रहरु,

आफन्तजनहरु, सहकर्मीहरु तथा

समस्त देशवासीहरुलाई 

विजयादशमीको 

पावन अवसरमा

सुस्वास्थ्य, दिर्धायु र समृद्घीको 

हार्दिक मंगलमय शुभकामना !!!

हावाले उडायो की, बाढीले बगायो 

जेल प¥यो की, विदेश तिर पो लाग्यो 

पत्तै भएन

त्यसरी सबैले पोहोर दिएको शुभकामना 

खै कता हरायोे ?

बाकसमा आयातित् अचेत तन

बाबुको प्रतिक्षामा कल्पिएको मन 

एक सरो आङ ढाक्न 

चुलामा दुई छाक पाक्न 

धौ धौ भएको खवर बर्षै भरि किन आइरहयो ?

सबैले दिएको पोहरसालको शुभकामना

खै कता हरायो ?

सबैको शुभकामना 

अर्मलाको भ्वाङ्ग, जुरेको पैरो !!! कहाँ पुरीयो ?

शेर्पासैगै हिउँ ओइरोमा प¥यो की ?

रातुको पुलमुनी भासियो कि ?

बस सँगै भिरबाट पो खस्यो 

सबैले दिएको पोहरसालको शुभकामना

खै कता हरायो ?

विकासका प्यासी युवा

च्याल्लर फरीकालाएकी आमा 

सिन्दुर पुछीएकी अधबैसे

खुट्टा गिँडीएको साहीलो 

श्रृङखलावद्घ वियोग कसरी जुरायो

सबैले दिएको पोहरसालको शुभकामना 

खै कता हरायो । 

हे !!!  दुर्गामाता !!!  

नविलाओस् पोहर जस्तै यस बर्षको शुभकामना 

समृद्घी सबैका घरमा छावस् 

शुख र शान्ति सबैका मनमा रहोस्

शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगार सबै नेपालीले पाओस् 

समस्त देशवासीहरुलाई यहि छ मेरो 

विजया दशमीको पावन अवसरमा

हार्दिक मंगलमय शुभकामना !!!

— समाप्त —

भँगेरो

 ए हजुर म भँंगेरो  ! ! 

भवन नं तीन भुइतलाको बाहिर

फुटेको डोमलाईटको आलयमा

चिम निकालेर, तार काटेर हैन

धरोधर्म खाली देखेर बनाएको 

तपाईको दस्तखत परेका कागजात च्यातेर हैन

विल्कुल बटुलेर सिन्का, झीक्रा, त्यान्दात्रुन्द्रीहरु ।  

परैजावस् खोज्नू त ती 

बल्ब फुटाल्नेहरुलाई  

नगद ब्याउने मेसिनको आँगनमा 

गाढनु भो घामबत्तिको खाँमो 

खाँमोको भूडी त खाएछ छेपाराले ।

मलसाँप्रोहरु मेरो गुँणदेखेर भुतुक्क छन् । 

मैले के कसुर गरेँ, ऊर्जा तरङ्ग रोकेँ र？

नीतिनियमका पानामा विष्टाएँ र？

चिवेले झै घरमालिकलाई चकारेँ र ？

हेर्नुहोस त पल्लोपट्टी गिद्दको कत्रो महल

निबुवाटार, बलाँचका सुरुङ्गमा कोइलीको बँङ्गला

चापागाउँको टावरमा चमेरे हाउजिङ्ग

स्टेशन र खम्बामा अनगिन्ती

गिद्द, ढुक्कुर र लाटोकोसेरोका प्लटीङ्ग 

खै ! ! मस्र्याङ्गदीबाट सयौँजोडी चल्ला हुर्किएर उडे त ! ! !

विन्ती मेरो एकजोडी चल्ला यै गुँडमा हुर्काउँन पाऊँ 

यो गुँण मेरो मेहनत र पसिनाकोे हजुर 

बासको खोजिमा निर्मित 

न कुनै उपहार वा प्रायोजित ।

तपाईले नविनतम परिवर्तनको चिम फेरेर 

काला रात चिर्ने दुश्साहस गर्न सक्नुहुन्छ भने 

म बसाई सरुँला टोड्कोमा

अव बढाउनु पर्छ तपाईका कदम्

गिद्द, चमेरा र चिवेका

अनधिकृत गँुण भत्काउने तर्फ 

नेपाल उज्यालो पार्न फालामे डोरीमा 

कुद्न पाउनु पर्छ निर्वाध जलतरङ्गले ।

अनि म जस्ता भँगेरो, 

अविच्छिन्न हुने विद्युतीय प्रकाशमा 

संध्याकालिन विचरण गर्न सक्छन् उमंगले । 

—समाप्त—

कालाम्य बिहानी

 कालाम्य बिहानी

गुडेन घामको रातो पांग्रो

अकल्पनिय भै अलप भो राप, 

टल्कियो कालो दाग

पँहेलो तेज अनायास कालाम्य बिहानी

क्षितिजको कलिलो पना अलप 

हटात निस्पट्ट अन्धकार । 

 

सेता परेवा कौवा जस्ता देखिए

बासेको छैन डाँफे

सिम्रीक हो या मोसो छुट्टीन्न

सेता हिमाल केवल काला पहाड झँै

गोठमा गाईको पुच्छरले

प्याट् प्याट् लाम्खुट्टे धपाएको आवाज छ  

गुराँसका थुँगामा गौण भो सुवास

लाटोकोसेरो र चमेराहरुको फटफटाहट  

सिधासादा जन, रात्रीको भ्रम भै निन्द्रामा मस्त

कल्साउँदो रातमा रमाउने दङ्ग्याहाहरु

निर्लज्ज नाच्दो छन्, दर्गुदो छन् 

कर्तुतमा लिन छन ्कुदिनका कल्पनाकारहरु ।

 

सदैब ग्रहण अन्तको कामना  

सुनौला बिहानीको व्यग्र प्रतिक्षामा ।

टुकुटेगाउँको बसाई सराई

प्रकाश आचार्य 

म त गाऊँमा जन्मेको मान्छे विहानै झिस्मिसे देखी उठेर घाँस दाउरा, पानी बोक्नु पर्ने, कुँडो पकाएर बस्तुलाई दुघ दुहुनु अगाडी नै खुवाउनु पर्ने, घरका सदस्यहरुले दैलो पोतेर पाञ्चायनको पुजाआजा गर्नु पर्ने । दिनको काम त मेला पात जानु त हो । आफ्नै खेतबारीमा काम भए काम ठग्लान् कि खेतालाले भन्यो, खाजा पानी बनाउने पु¥याउने यस्तै त हो कहिले काही राती राती पानी खेतमा लगाउँदा कसैले चोर्ला कि भनेर कुर्न जानु नौलो कुरै भएन । देश कृषी प्रधान भएर के गर्नु, खानलाई पखेरो खने पनि, बाख्रा पाठा, कुखुरा पाले पनि कुरा कृषी नै हो । घरमै दुध खान बस्तु पाले पनि प्रधान त कृषी नै   भयो । आखिर सबै गरेको आफ्नो र सन्तानका पेटका लागि गरेको त हो । समय समयमा कुन बालि लगाउने भन्यो बालि लायो किरा लाग्या,े औषधी छ¥यो, गोडमेल, दालालसंग खुसामत ग¥यो मल किन्यो हाल्यो बाली पाक्छ भित्रयायो त्यहि त हो । हुन त परिवारका सबै मिलेर गर्दा रमाईलै हो दुखः सुख जिन्दगीका सिक्को दुइ पाटा भन्छन् । दुई छाक खान जिन तिन पुगेकै थियो । 

२०५६ मा शहर जाने रहर आयो सानो पसल खोलीयो जमाना त संचारको भैसकेको थियो । अलि अलि पढेलेखेको हुनाले २ लाईन फोन किनेर थोरैतिनु सरसापट गरेर नजिकै को भतिजो कृष्ण र म मिलेर पसल खोलियो । फोन, फ्याक्स, इन्टरनेटबाट दुनियाँलाई आफन्तहरु संग सम्पर्क गरायो दाम लियो । उहित हो गर्ने युवा सबै कमाउन विदेशिएका घरमा बृद्घ बाबुआमा, श्रीमति, छोरा, छोरी छोडेर गएका न हुन्छन् । फोनैबाट मनको सन्तोष सन्चो विसन्चो सुन्यो । केही कात छोरा छोरी पढन पठाएका । के गरे कसो गरे आँखा अघिल्तिरको कुरो होइन परदेशमा । फेरी फर्केर आउने हुन हैननको चिन्ता । मोबाईल त्यति सुरु भैनसकेकोले मेरो र भतिजोको गुजारा राम्रै चलेको थियो । शहरमै बसाई सर्ने विचार त पहिल्यै थियो । बसाई सर्न उत्कृष्ट अवसरको बारेमा आफ्नै पसलमा फोटोकपी गर्न एकजनाले ल्याए, म त दंग परे । 

पहिले यसो घुम्न जाँदा टुकुचे बजारको बाटो हिँडदा हराभरा, मलिलो, उर्वर जमिन र सुन्दर भू–भाग देखिन्थ्यो । त्यहाँ खेलिरहेका यूवा, राम्रा बस्ती, चिटिक्क ठाँटिएर हिनेका, रमाएका मानिसहरु, सौम्य सुसंस्कृत समाज, यहि बस्न पाए हुन्थ्यो मनमा कुरा खेल्थ्यो । बस्तीमा मानिस आउने क्रम रहेछ, म पनि आउने विचार मा थिएँ । कसरि जान सकिन्छ भनेर विचार गर्दै थिएँ । 

२०५९ तिर म त्यही टुकुचे मै बसाई सर्ने नै भएँ । यो गाउँ पहिलेको भन्दा अलि सुविधा सम्पन्न र शहर उन्मुख थियो । कुम्लो कुटुरो कसेर उतैतिर लागेँ । करिव २ बर्ष त चिनजान गर्नै लाग्यो नयाँ गाउँमा भरखर आएकालाई पुरान्या भन्नेले त मान्छे नगन्ने । पुरानालाई त के भो यसो हेर्छु कामै नगरी दिन भर यता उता गरेका छन् । कसरी खान्छन् खै। सम्पत्ती टन्नै १ भएर हो कि कामै नगरेनी खान कसरी पुगेको होला ? अचम्मै लाग्थ्यो । एक दुइ जना छिमेकी दाजु दिदिले भन्थे यहाँ धेरै नरमाउनु है यो गाउँमा भन्दा अन्त कति धेरै सुविधा र राम्रो वातावरण छ यहाँको त केहि हैन हाम्रो त उमेर गै गो छोरा छोरीले गरे भने कुन्नी । यहाँका मानिस देखि बच्नु है..... के भन्या होला म सोच्थें । वहाँहरुले गाह््रो साँगुरोमा सहयोग त गर्नु भएकै थियो । मैले विस्तार विस्तार पहिल्याउँदै गएँ घारो, कुवा, मन्दिर, पसलहरु, बन, छरछिमेकीहरु, अस्पताल आदी । यो गाउँ पहिलेको भन्दा अलि सुखै लाग्यो । थोरै खेतिपाती सानो व्यवसाय जिनतिन गुजारा हुने देखेँ । टोलमा बसाई सरेर आउने र जानेको लहर चलेकै थियो । हराभरा, उर्वर जमिन, सजिलै व्यवसाय गरेर कमाइ गुजारा गर्न सक्ने स्थानमा जान साथीभाई, इष्टमित्रहरुलाई सोदखोज गरिनै रहँदा रहेछन् । आफन्त नहुनेहरु कोही सराईको चाँजो मिलाउन हारगुहार गर्दा रहेछन् कोही अनुनय विनय गर्दा रहेछन्, कोही थर्काउँदा रहेछन्, कोही चाकरी गर्दा रहेछन् । एक पटक मैले पनि हाम्रै गाऊँको पल्लो छेउमा रहेको घरमा सर्न मुखीया भएकालाई भनेको हुँ, पटक पटक ज्यू हजुर गर्नु पर्ने रहेछ । आफु त्यसो नगर्ने, अर्कै व्यक्तिले मैले रोजेको जमिन उछिट्याएछ । त्यस पछि यै घरमा बस्छु अन्त जान्न भन्ने विचारले बसेँ । रहँदा रहँदै म पनि रैथाने पो भएछु । गाउँमा हर्ताकर्ताहरु पनि मैले जानेको कुरा बारेमा सहयोग लिन थाले । विस्तारै मेरो कामको सहयोग लिन पल्ला घरे दाई पनि आउन थाल्नु भयो । 

बसाई सराएर ल्याउने र अन्त लाने कम्पनी पनि हुँदो रहेछ यहाँ आएर पो थाहा पाएँ । कमाई रामै्र हुने देखेर होला कम्पनीहरु भट्टाभट खोलीँदै रहेछ । कम्पनी खोल्न साथीभाईले मलाई पनि भनेका हुन । केहि समय सहयोग पनि गरेँ । तर तिनको तिकड्म देखेर नै मन लागेन, छट्टटुहरु१ चप्पलमा आएकाहरु अ‍ैले.....फूर्ति लगाउँदै हिड्छन्, त्यो डल्ले चार बर्ष अघि त्यसको छोराको पास्नीमा जाँदा राम्रो खान पनि दिन सकेको थिएन  अहिले २ तले घर ठड्याएको छ । आफ्नै टोलको बैइज्जत गरेरे कम्पनीहरुले मैले अस्ती चिया पसलमा सुनेको । नठगिकन त कम्पनी चल्दैन रहेछ जस्ले छलकपट ग¥यो उसैले कमायो जागिर खानु, व्यापार गर्नु, खेतिपाति केहि गर्नु नपर्ने । मेरो साथी खैरे क्या बोल्दै चिनिने म संगै पढेको, अहिले कम्पनीको उच्च तहमै पुगेको छ । सबैलाई त के भन्नु कोही त इमान्दार पनि छन् टोलको सुधार र सुरक्षामालागि परेका । आफ्नै गाऊँ, टोलमा पनि ठूला राम्रा घर, उर्वर जमिन, व्यापारीक पसल तथा खरिद बिक्रीकेन्द्र सस्तैमा मिलाई दिन्छु भन्यो यसो दलाली भाग आईहाल्यो । मल, विउ, ज्यामी, बालि, सामान खरिद सबको दलाली भाग । कम्पनी धेरै भएपछि छनौट प्रकृयाबाट पालो गरी जो छनौट हुन्छ त्यसले गाउँको प्रतिनिधित्व गर्ने भन्ने कुरो नि भएको रे छ । सबैलाई ठूलो भाग न चाहिएको हो । एउटाले निहुँ खोज्यो त्यसै रोकिएछ । रोकिएनि के भो र सबैलाई चयन छँदै छ । अफिस मात्र हेरौंन । अस्ती एउटा कम्पनीको मान्छे राजेन्द्रदाईको गाडी लिएर १० दिन तिर्थ गर्न गएछ । अझ तेल पनि दे भनेर थर्काउँदोे रे विचरा दाई लुरुक्क परेर दिएछन् । तिनले पनि तलमाथी गरेर कमाएका त हुन् नि नत्र कहाँ दिन्थे । वडा कार्यालयले पनि अलिअलि गाउँमा आइपर्ने काम त गर्छ । तर कम्पनीका सदस्य पुगीहाल्छन् कमिसन माग्न । वडाका कर्मचारी पनि के कम एउटा गाडि दिएर एउटा निहुँ पारेर घुम्न पठाइदिंदा रहेछन् । कहिले त विदेशै पठाईदिँदा रहेछन् स्थानीयबासिको समस्या त जिउँका तिउँ । हेर्छु यो गाउँको भविष्यसंग आफ्नो पनि भविष्य जोडिएको छ । कतै केहि भईहाल्छ कि सोच्यो होला होला जस्तो कहिले खतमै हुने भयो जस्तो यस्तैमा कति दिनरात वित्नेहुन थाहा छैन । त्यसैले म पनि चाइनिज भाषाको अध्ययन गर्न थालेको छु । चाइनिजहरु बसेको गाउँमा बसाई सर्न ।

 

 

Save Earth

How many times
Say the same thing to you
Please try to listen !!! Human,
From head to toe
By teeth and nail
Snatch away hairs, skin, beards and mustaches
Burned cells
Digestive system is not functioning
Sometimes diarrhea, sometimes constipation
My resistance is decreasing
Beneficial digestive juices are running out
I can't breathe
Due to the poisonous gas
There is a poisonous liquid in my blood
Fatty, acidic elements meating
In the friction of Huge devices and
in the explosion of ammunition
The bones are broken and ruin flesh
Every part here and there
 
For blood, bone marrow, biopsy
the needle pierced the body
Red, blue welt and wound
Everywhere bandage tied
Repeatedly without approval
MRI, X-ray, CT, video
Acupuncture, organ transplantation, surgery, therapy
Leaders, employees are giving orders
Take out my body's antibiotics
Intravenous infusions of biotics
Engineers are arrogant
Fever has increased by Two degrees every year
Instead of recovering, the disease is getting worse
Floods of sweat come from time to time
When I sit down, I tremble
The chest has become swollen
The urination stops
The urination stops
I'm in pain and sprawl resin, mucus out of control
I don't know when it will stop my lifecycle
You forgot to depend on me !!!
Hey !!! Blood draw doctor,
Testing scientist, engraving engineer
Shaving barber, juice extractor chemist,
A politician, who gives orders
Beware !!!!
My death is approaching !!!!!
You will not stay
After my death
The destruction of human civilization will happen because of you
The end of all living beings
Think !!! In time
I have a request !!!
Save the Earth !!! Save the Earth !!! Save the Earth !!!

 

आसन

उस्को विगत,
लिखुरे काठका राम्रा बलिया टुक्रा
बर्म, रन्दा, बसिला र करौति प्रयोग गरी सिंकर्मीले
साधारण कपडाले फमलार्इ मोरेर
पछाडी डाढमा अडेस्ने राखेर चारपाटे बनायो कुर्सी

उस्का चारैहात खुट्टा सुकेनास लागेझै खिरिला
तालु सबैले समातेर घिसार्दा तान्दा
देखियो खुइलेर भित्रि गिदीसमेत
हातहरु कहिल्यै ननुहाएर मयल कटकटिएका
जुत्तै नभएर पैतालो कापा हिलोले खाएको
जोर्नी चरचर कराउने।

आज भोली,
आयातित धागो राखेर गमले टाँसेर मेशिनले खुट्दै
मुलायम छाला मखमलले मोरेर
लचकदार गद्दावाल छ

गाला पुक्‍क परेको जस्तो
सलक्‍क र मुलायम
बाक्लो शरिर
खुट्टा सुजाएजस्तो
मोटा बाघमुखे बुट्टा कुँदिएको
कुनै सुनौला हिरा जडित

खिरिलो छँदाको विगत म सबैका पछाडी
ऊ मन मनै सम्झन्छ,
अब कोही छैन म बराबर
म अग्रभागमा
मेरो पछाडी सबै
"भित्र भित्रै कोक्‍किएर हाँस्छ"
लिखुरे कुर्सीलार्इ दुत्कार्छ
विचरा निम्छराहरु
हि हि हि हि हि

हो,
उस्का पछाडी सबै, उ अग्रभागमा
प्रतिस्पर्धी छैन प्रथम छ उ
पछाडीको कसैले देख्दैन उसलार्इ
न उ पछाडी फर्केर हेर्छ

किन कि उस्को आसनमा
नेताज्यू राज होइबक्सन्छ।
किन कि उस्को आसनमा
नेताज्यू राज होइबक्सन्छ।

कोरोना फिङ्गल

अदृष्य

भाइरसको चपेटामा

छटपटिएर लुक्दै भाग्दै

मुखमा विर्को लगाई तर्सदै परपर सर्दैछ मानिस आफन्तसंगै

खैलाबैला छ

साना ठूला सबैको

व्याप्‍त छ कोलाहाल संसार भर

सास्तिदिँदै स्वास फेर्न बन्यो मुस्किल मानव सभ्यतालाई चुनौति

आउनोस्

नमस्कार गर्दै

जुटौं अस्तित्वको लडाइमा

दुरी कायम गरौं हामी बीच

नआत्ति सहयोग र सदभाव बढाउँ

बाचौँ र बचाऔं।

२०७७ जेष्ठ

हे!!! मानव

उफ् कति भनौ तिमीलार्इ एउटै बाणी

कृपया सुन्ने चेष्टा गर हे!!! मानव,

 

कोपरिएको शिरदेखि पाउसम्म

चिथोरिएको छ दाह्रा, नग्राले

चट्टाचट काटिएका तालुका रौं

दारी जुङा लुछिएका छन्

पत्रपत्र उक्कीएको छ छालाको

डडिसके कोषिकाहरु

पाचन प्रणाली खराव भएर

कहिले पखाला, कहिले कव्जियत
प्रतिरोधक क्षमता कम हुँदैछ मेरो

सकिँदैछ गुणकारी पाचन रसादी

स्वास फेर्न नसकेर निसासिएको छु

बिषाक्त ग्याँसको खारले

बिषादी झोल तरपरेको छ मेरो रगतमा

मासुमा छारिय, अम्लिय तत्व

अजंगका यन्त्रहरुको घर्षाहट र बारुदी विष्फोटमा

चोक्टा चोक्टा लिकालिएको छ लुछिएको छ

हड्डि थिल्थिलिएको

कतै कुड्का कुड्का

 

रगत, बोन्म्यारो, बायप्सी गर्न

सुइ घोपेका शरिर भरी

राता निला डाम

कतै खाल्डो पारिएको आलो घाउ

कतै टनटनी बाँधीएको पट्टी

स्वीकृती बिना पटक पटक

एम आर आइ, एक्सरे, सिटी, भिडीयो

अक्यूपन्चर, अंग प्रत्यापरोपण, सर्जरी, थेरापी

 

आदेश दिँदैछन् नेता, कर्मचारी

निकालेर मेरो शरिरको एण्टिबायोटिक

नसा नसामा बायोटिक घुसार्न

उद्दत छन् इन्जिनियर 

प्रत्येक वर्ष बढेको छ २˚(डिग्री)ले ज्वरो

निकोहुनु साटो बल्झिरहेछ रोग

चिट्चिट् पसिनाका बाढी आउँछ बेलाबेलामा

कहिले सिताङ्ग हुन्छु लुगलुग काम्छु

ध्वार ध्वार भएको छ दमले छाति

धरी बन्द हुन्छ पिसाव

राल सिँगान काट्दै छटपटीँदै छु पिडाले

कहिले रोकिने हो थाहा छैन यो मेरो चक्र

ममा आश्रृत भएको भुल्यौ तिमीहरुले!!!

हे!!! रगत तान्ने डाक्टर,

परिक्षण गर्ने बैज्ञानिक, खोप्ने ठोक्ने इन्जिनियर

खौरिने काट्ने हजाम, रस निकाल्ने रसायन शास्त्री,

आदेश दिने राजनितिज्ञ हो

होसियार !!!!

मेरी मृत्यु नजिकिँदै छ !!!!!

रहने छैनौ तिमीहरु

मेरो मृत्यु पछि

हुनेछ तिम्रै कारण मानव सभ्यताको बिनास

सम्पूर्ण जिव अस्तित्वको समाप्‍ति

सोच!!! बेलैमा

मेरो विन्ति छ !!!

पृथ्वी बचाउँ !!! पृथ्वी बचाउँ !!! पृथ्वी बचाउँ !!!

2077।02।२३